در برابر دو گریز

نخستین گریز، گذشته‌گرایی است: باور به اینکه جایی در تاریخ، وضعِ کامل برقرار بوده و کافی است به آن بازگردیم.

این باور دو خطا دارد. نخست آنکه آن وضع هرگز چنان که تصور می‌شود نبوده؛ و دوم آنکه حتی اگر بوده، شرایطی که آن را ممکن کرده بود دیگر وجود ندارد.

گریز دوم، انکار است: باور به اینکه گذشته یکسره بار است و رهایی در گسستنِ کامل از آن.

راه سوم دشوارتر است: بازخوانیِ انتقادیِ گذشته. یعنی پذیرفتنِ اینکه در همان سنت، هم منابعِ رهایی هست و هم ریشه‌های سلطه.

کار ما جدا کردنِ این دو از یکدیگر است — و این کاری است که یک نسل به تنهایی به پایان نمی‌رساند.