داد بدون نهاد: چرا عدالت به قاعده نیاز دارد

پرسش

در درس‌گفتار پیشین دیدیم که سنت ایرانشهری مشروعیت را مشروط می‌کند. حالا می‌خواهم بپرسم چرا این شرط هرگز به یک سازوکار بدل نشد.

یک تصور نادرست

پاسخ رایج این است که فرهنگ ما فرهنگ استبدادزده است. من این پاسخ را نمی‌پذیرم و می‌خواهم بگویم چرا.

نخست آنکه این پاسخ چیزی را توضیح نمی‌دهد؛ فقط نامی بر آن می‌گذارد. دوم آنکه همان فرهنگ، دوره‌های درازی از حکومت محلیِ نسبتاً قاعده‌مند را هم تولید کرده است. و سوم آنکه اگر مسئله فرهنگی باشد، هیچ راه‌حل سیاسی‌ای در دسترس نیست — که به نظر من یک نتیجه‌گیریِ خودشکن است.

پیشنهاد جایگزین

پیشنهاد من این است که مسئله را نهادی ببینیم. نهاد یعنی قاعده‌ای که هزینهٔ نقض آن، برای نقض‌کننده، از منفعتش بیشتر باشد. تا وقتی چنین قاعده‌ای نباشد، هیچ ارزشی به‌تنهایی کارساز نیست.

در تاریخ ما، سه سازوکار می‌توانستند این نقش را ایفا کنند: دیوان، روحانیت و اصناف شهری. هر سه در دوره‌هایی مؤثر بودند و هر سه در نهایت یا جذب قدرت مرکزی شدند یا از میان رفتند.

مشروطه

مشروطه نخستین کوششِ آگاهانه برای ساختن این سازوکار بود. متمم قانون اساسی، تفکیک قوا و مجلس، همگی کوششی بودند برای مستقل‌کردنِ داد از نیتِ فرمانروا.

اینکه این کوشش تا کجا موفق شد، موضوع مجموعهٔ دیگری است. اما نکتهٔ من اینجا این است که پرسش درست پرسیده شد.

آنچه باید بیاموزیم

اگر یک درس از این تاریخ بگیریم، به گمان من این است: نهادسازی کندتر و کم‌جاذبه‌تر از اصلاحِ رهبری است، اما تنها چیزی است که می‌ماند.